Van water weten

Ommoordse Veld — Rotterdam

"Water is van levensbelang voor het voortbestaan van het Ommoordse Veld."

De Werkgroep Ommoordse Veld Open & Groen, de Historische Commissie De Ommoordse Polder en Stichting Natuurstad Rotterdam zijn een educatief en recreatief project gestart rondom waterbeheer in het Ommoordse Veld. Later is Stichting de Witte Bollen aangehaakt. Zij worden geadviseerd door het Hoogheemraadschap Schieland en Krimpenerwaard en Stadsbeheer Rotterdam.

De projectgroep heeft tot doel bezoekers bewust te maken van wat nodig is voor goed waterbeheer en welke onderdelen daarvan fysiek gezien en beleefd kunnen worden. Deze beleveniswijzer vormt het resultaat van hun inspanningen.

Het Ommoordse Veld

Locatie

Gelegen aan de noordoostkant van Rotterdam, aan de rivier die Rotterdam zijn naam heeft gegeven, vinden we het Ommoordse Veld. Van oorsprong een veenmoeras met het grondwater vlak onder de oppervlakte.

Veen is in de Hollandse delta gedurende duizenden jaren gevormd uit onverteerde plantenresten. Het is een zure, natte grond die weinig geschikt is voor landbouw.

Foto's: Het Ommoordse Veld (K.J. Bartels)

Het Ommoordse Veld is een gebied van 25 hectare groot, het lag ooit ongeveer op NAP-hoogte. Vandaag de dag zien wij hier verschillende hoogten door afgraving van het veen ten behoeve van turfwinning. Op sommige punten ligt het land wel tot meer dan 6 meter onder NAP. Ook ontwatering van het veen om het geschikt te maken voor veeteelt leidde tot bodemdaling.

De dalende bodem is in het westen van Nederland een serieus probleem, zeker in combinatie met een stijgende zeespiegel. In juli 2020 is de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit dan ook gekomen met een eerste versie van een Veenplan.

In deze hele omgeving is veel veengrond. Om verdere bodemdaling tegen te gaan is goed waterbeheer heel belangrijk. In het Ommoordse Veld kun je heel goed laten zien hoe het Hoogheemraadschap Schieland en Krimpenerwaard en de gemeente Rotterdam dat waterbeheer uitvoeren. Daarover gaat het in deze beleveniswijzer en bij de wandeling.

Meer informatie: De Rotte toen

Waterbeheer

In de Prins Alexanderpolder waar het Ommoordse Veld deel van uitmaakt, is veen weggegraven tot ver onder de waterspiegel (natte vervening), zodat er een plas ontstond. Bij de inpoldering van de Prins Alexanderpolder kwam de veenbodem van de plas weer aan de oppervlakte, met als gevolg dat de droge veengrond inklonk.

Vervolgens werd het grondwaterpeil verder verlaagd en klonk het veen nog verder in. In een veenweidegebied zou het grondwaterpeil niet meer dan 20 cm lager moeten zijn dan het maaiveld, om inklinking te voorkomen.

De kunst is hoe alle verschillende percelen te behoeden voor droogte én wateroverlast. Dit noemen we waterbeheer.

Legenda

Laagste punt

Langs het water bij de brug naar de Struikheide is het laagste punt van het Ommoordse Veld: -6.65 m NAP. Dit is net niet het laagste punt van Nederland.

Het laagste punt van Nederland is formeel gedefinieerd als de laagste volledige hectare en die ligt aan de Tweede Tochtweg in de Zuidplaspolder, Nieuwerkerk aan den IJssel: -6,75 m NAP.

Voor een hectare is gekozen om te voorkomen dat iedereen die een kuil graaft een nieuw laagste punt kan creëren.

Legenda

Grondwater

Een aantal centimeter onder je voeten is de grond erg nat. Als je een gat graaft, zal dat zich op een zekere diepte vullen met water. Het wateroppervlak dat je in het gat ziet, heet het grondwaterpeil.

Een grondwatermeter geeft aan hoe hoog het grondwaterpeil is. Als het grondwaterpeil te laag is in een veenweidegebied, droogt het veen uit, klinkt het in en komt er CO2 en moerasgas (vooral methaan = CH4) vrij. Beide zijn broeikasgassen.

In het Klimaatakkoord zijn afspraken gemaakt over het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen, ook de natuurlijke uitstoot uit veengebieden. Naar de manier waarop dat moet gebeuren wordt volop onderzoek gedaan.

Als het grondwaterpeil te hoog is, zou je natte voeten krijgen en is agrarisch gebruik niet mogelijk. In de eerste aanzet tot een Veenplan zet het ministerie van LNV in 2020 een route uit om aan de doelen te voldoen die internationaal afgesproken zijn.

Kwel

Kwel is grondwater dat aan de oppervlakte komt, doordat het ondergronds in verbinding staat met een verderop gelegen hoger waterpeil, bijvoorbeeld het water in de Rotte, dat het grondwater in de polder omhoog drukt.

Foto's: Kwel (K.J. Bartels)

Kwel kan zich afspelen over afstanden van enkele meters tot vele kilometers. Meestal komt kwelwater in een sloot naar boven. Er zijn twee plaatsen in het Ommoordse Veld waar het direct naast het pad naar boven komt.

Kwel is vaak te herkennen aan een afwijkende olieachtige kleur; door luchtbelletjes die in plassen omhoogkomen.

Door het verblijf in de bodem is kwelwater rijk aan allerlei mineralen die opgelost zijn in het grondwater. Een van de talrijkste mineralen is ijzer. Je herkent kwelslootjes en kwelplekken aan hun roodbruine kleur. Dat ontstaat doordat het ijzer in contact komt met zuurstof en begint te ‘roesten’.

Meer informatie: opborrelend kwelwater (video)

Waterwegen

De Rotte

De Rotte was oorspronkelijk een veenrivier van 22 km lang, waaraan Rotterdam zijn naam ontleent. Tot in de vroege middeleeuwen (voor de veenwinning) lag het omringende land hoger dan de Rotte en liep het water op natuurlijke wijze af naar de Rotte.

De Rotte was tot 1759 de vaarweg tussen de Nieuwe Maas, via het riviertje de Wilck bij Moerkapelle, naar de Oude Rijn. De Rotte was toen de vaarweg om van Rotterdam naar Leiden te komen. Dergelijke vaarwegen waren in een moerassig gebied belangrijk, omdat er vroeger nauwelijks wegen konden worden aangelegd.

Illustratie: Schetskaarten (Bron: Hoogheemraadschap van Schieland en Krimpenerwaard)

Toen het veengebied door afgraving lager kwam te liggen dan de Rotte, moest het gebied drooggehouden worden met molens die het water uit de polder in de Rotte maalden (pompten). Sinds het water niet meer vanzelf uit de omgeving in de Rotte stroomt, is de Rotte geen echte rivier meer, maar functioneert deze als een boezem.

In 1270 werd de Rotte bij de uitmonding in de Nieuwe Maas afgedamd met uitwateringssluizen. Bij de inpoldering van Prins Alexander (1865-1874) werden gemalen gebruikt i.p.v. molens; daarmee werd windkracht vervangen door dieselmotoren. Tegenwoordig gebeurt dit met het gemaal Ommoord dat 100m3 per minuut kan spuien.

Doorbraken

In Nederland ligt 3500 km aan veendijk. Die dijken moeten regelmatig gecontroleerd worden op scheuren en uitdroging.

In 1833 is de Rottedijk bij de Nessepolder doorgebroken en de Rotte is toen bijna leeggelopen.

Onderstaande illustratie toont een overzicht van de herstelkosten aan de kades, inclusief arbeidsloon.

Staat der onkosten

Illustratie: Staat der Onkosten (Bron: "Algemeen verslag van de doorbraak in de droogmakerij van Bleiswijk en Hillegersberg 1833")

In 2003 is de dijk door verdroging verzakt bij Nieuw Terbregge, waardoor de tussenboezem deels leegstroomde.

Bergse Linker Rottekade

Deze dijk langs de Rotte heet zo, omdat de Ommoordse polder tot 1941 tot de zelfstandige gemeente Hillegersberg behoorde. Nu nog staat onroerend goed in Ommoord geboekt onder de kadastrale gemeentenaam Hillegersberg.

De dijk is een veendijk, oorspronkelijk niet aangelegd als dijk, maar resteerde nadat het achterliggend land was afgegraven. Langs de rivier mocht men niet afgraven, opdat de rivier behouden bleef als vaarweg en om het water af te voeren. Later is die veendijk bij onderhoud versterkt met lagen klei.

Het waterpeil in de Rotte wordt gehandhaafd op ± -1 m NAP. De Rottekade ligt bijna op NAP-hoogte (-0,25 m NAP). Het achterliggend land lag vroeger dus op gelijke hoogte. Veendijken zijn gevoelig voor droogte, dat kan leiden tot scheuren en lekkages.

Tussenboezem

Binnendijks ligt halverwege de dijkhelling de tussenboezem (± 3 meter onder NAP). Dit is een in 1770 gegraven kanaal. Overtollig water in de polder werd in de tussenboezem geloosd en vandaar met molens overgeheveld naar de Rotte.

Schema tussenboezem

Illustratie: Tussenboezem (Historische Commissie "De Ommoordse Polder")

In het Ommoordse Veld gaat het nu net andersom. Water van de boezem (de Rotte) kan via een inlaat naar de tussenboezem stromen en van daar naar de sloten in het Ommoordse Veld. Het waterpeil in de sloten moet op een zodanig niveau zijn dat uitdroging van de veenbodem voorkomen wordt.

Tussenboezem

Foto: Tussenboezem (K.J. Bartels)

De tussenboezem in de Rottekade heeft ook tot doel het grondwaterpeil in het dijklichaam voldoende hoog te houden. Dit om uitdroging van het dijklichaam te voorkomen.

Kwelsloot

Onderaan het dijktalud ligt de kwelsloot. Zo'n sloot vangt het water op dat ondergronds door de dijk heen sijpelt. Dit wordt kwelwater genoemd.

Kwelsloot

Foto: Kwelsloot in de winter (K.J. Bartels)

Uitdroging van de veendijk kan ervoor zorgen dat het kwelwater de dijk ondermijnt, waardoor die gaat schuiven.

(Veen)sloten

In het Ommoordse Veld liggen langgerekte veensloten (haaks op de Rotte) en enkele dwarssloten. Ze omsluiten percelen waar stelselmatig het veen voor de turfwinning werd afgegraven. Om het veen te winnen werden de sloten steeds dieper uitgebaggerd.

Veensloot

Foto: Veensloot (K.J. Bartels)

Het waterpeil in veensloten ligt net even lager dan het maaiveld, om te voorkomen dat het veen uitdroogt.

Beheersobjecten

Inlaatduikers

Als het lang droog is, kan de grondwaterstand te laag worden en moet er water naar het Ommoordse Veld gevoerd worden. Dit water kan vanaf de Rotte via een inlaat de tussenboezem instromen.

Vanaf de tussenboezem stroomt het water via drie inlaatduikers het Ommoordse Veld in, onder andere bij het Witsenburgpad.

Het waterschap regelt hoeveel water er naar binnen mag stromen. De inlaat(duiker) die hiervoor dient, kan geheel of gedeeltelijk geopend/gesloten worden.

Ter hoogte van de Varenhof kan water uit de hele polder via het gemaal Ommoord in de Rotte geloosd worden.

Gemaal

Foto: Gemaal Ommoord (de-rotte.nl)

Duikers

Een duiker voert het water onder de weg, de dijk of het land door van het ene open water naar het andere. In het Ommoordse Veld zijn meer dan 10 duikers gemaakt.

De weg of het pad loopt gewoon door en een hoogteverschil kan met een duiker eenvoudig overwonnen worden. Duikers kunnen gemakkelijk verstopt raken waardoor de waterloop verstoord raakt. Bij verstopping moet er iemand langskomen om de duiker vrij te maken.

Duiker

Foto: Duiker (K.J. Bartels)

Via singels en sloten, vaak verbonden door duikers, komt het water bij het gemaal Ommoord terecht.

Bruggen

Op enkele plaatsen in het Ommoordse Veld liggen bruggen waar water en wegen elkaar kruisen. Bruggen zijn in de aanleg duurder, maar in het onderhoud goedkoper.

Foto's: Bruggen in het Ommoordse Veld (K.J. Bartels)

Het water heeft bij een brug veel meer ruimte dan bij een duiker.

Stuwtjes

Een stuwtje zorgt min of meer voor de juiste grondwaterhoogte per perceel. Zonder stuwtjes zou het water naar het laagstgelegen perceel stromen en zou het hoogstgelegen perceel uitdrogen. In het Ommoordse Veld zijn meer dan 20 stuwtjes gemaakt.

Stuw

Foto: Stuw (K.J. Bartels)

Een NAP-bordje op een stuw geeft de waterstand van het oppervlaktewater in de achterliggende sloot aan. De waterstand van het oppervlaktewater bepaalt ook het grondwaterpeil in de daarnaast gelegen percelen.

Waterloop

Het water uit het Ommoordse Veld gaat uiteindelijk via twee grote duikers onder de Wilsonweg door: bij het Witsenburgpad en bij de Rupsklaver.

Vandaar wordt het water via singels dwars door Ommoord afgevoerd naar de singel langs de A20, waar al het water uit heel Ommoord samenkomt.

Sloot

Foto: Winters slootje (K.J. Bartels)

Het water in die singel stroomt uiteindelijk via een grote boog langs het Terbregseplein naar het gemaal Ommoord aan de Rotte achter de Varenhof dat het water loost op de Rotte.

Meer informatie: toelichting peilbesluit (PDF)

Overig

Drainage

In tegensteling tot de andere percelen in het Ommoordse Veld moet het voetbalveld, ook bij regen, aan de oppervlakte goed droog blijven.

Heuvel

Foto: Voetbalveld (Ommoordse Veld Open & Groen)

Daarom is dit terrein flink opgehoogd en ligt nu gemiddeld op 4,90 meter onder NAP. Bovendien zijn er drainagebuizen geplaatst die het teveel aan water afvoeren.

Heuvel

In de jaren '80 werd een heuvel aangelegd van 13 meter hoog, volgens sommigen een vreemd en ongewenst element in het vlakke polderland.

Foto's: Heuvel in het Ommoordse Veld

De top van de heuvel ligt inmiddels meters lager dan toentertijd. De veengrond kan het gewicht van de heuvel niet dragen en is ter plekke sterk ingeklonken.

Voor kinderen is de heuvel aantrekkelijk om op te klimmen en bij sneeuw in de winter met de slee van af te glijden.

De top van de heuvel ligt op 1.60 meter boven NAP.

Waterspeeltuin

Over water kun je hier ook veel leren, bijvoorbeeld door in de waterspeeltuin van de kinderboerderij ervaringen op te doen.

Waterspeeltuin

Foto: Waterspeeltuin (Kinderboerderij De Blijde Wei)

separator

Wandeling

Verken nu zelf het Ommoordse Veld! Wandelaars, natuurliefhebbers en recreanten komen ruim aan hun trekken en tijdens deze wandeling ziet u hoe het waterbeheer in de praktijk vorm krijgt, van levensbelang voor het behoud van het Ommoordse Veld.

Naar de wandeling >

Over deze website

Deze beleveniswijzer is onderdeel van een serie beleveniswijzers over het Ommoordse Veld. Het doel van deze serie is bezoekers bewust te maken van wat nodig is voor goed beheer van het Ommoordse Veld en welke onderdelen daarvan fysiek gezien en beleefd kunnen worden.

Heeft u opmerkingen?

Stuur dan een e-mail naar ommoordseveld@upcmail.nl

Beeldmateriaal

K.J. Bartels, M. Gerritse, de-rotte.nl, De Blijde Wei

Geo-data, concept & realisatie